به سوی فهم فناوری نرم (75)

به سوی فهم فناوری نرم (75)

مهندسی اِدراک و بازخوانی آیات مقاومت در ترازِ فناوری نرم دینی

در سپهر نبردهای نوین، فناوری نرم دینی به عنوان یک نظامِ معناساز و جهت‌دهنده به رفتارهای انسانی، نقشی فراتر از یک انگیزه مذهبیِ صِرف ایفا می‌کند. این فناوری در واقع یک سیستم‌عامل شناختی است که با بازتعریف مفاهیم بنیادین هستی، الگوریتم‌های محاسباتی انسان را در مواجهه با بحران‌ها تغییر می‌دهد. آیات جهاد و مقاومت در قرآن کریم، زیرساخت‌های اصلی این فناوری نرم را تشکیل می‌دهند که هدف آن، تبدیل ایمان از یک امرِ قلبی به یک قدرت راهبردی و عملیاتی در میدان نبردهای ترکیبی است. در این چارچوب، آیات قرآن نه صرفاً به عنوان فرامین عبادی، بلکه به مثابه پروتکل‌های مهندسیِ اراده و ابزارهای مدیریت اِدراک تحلیل می‌شوند که

توازن قوا را در نابرابرترین شرایط فیزیکی به نفع جبهه حق تغییر می‌دهند. نخستین لایه از این فناوری نرم در قرآن، مهندسیِ ضرورت دفاع برای حفظ پایداری سیستِمیکِ جهان است. قرآن در آیه ۲۵۱ سوره بقره، با تبیین سُنّتِ دَفع (وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ؛ و اگر خداوند برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمی‌کرد، قطعاً زمین تباه می‌شد)، یک منطق بازدارندگیِ پویا را ارائه می‌دهد که مانع از فروپاشی تمدّنی و تسلط آنتروپیِ فساد بر زمین می‌شود. این نگاه، مقاومت را از یک واکنش احساسی به یک فناوری صیانت از حیات ارتقا می‌دهد. همچنین، در سوره حج آیه 39، اذن نبرد بر پایه ستمدیدگی (ظلم) (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ؛ به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، اجازه جهاد داده شد؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته‌اند، و به یقین خدا بر یاری آن‌ها تواناست – آیه ۳۹ سوره حج)، در واقع فعال‌سازی یک مکانیسم دفاعی در نرم‌افزار روانیِ مؤمنان است تا با درک رسالتِ صیانت از مراکز توحیدی، از انفعال محض و تنبلی اجتماعی خارج شده و به کنشگری فعال و اثرگذار در عرصه ملّی و جهانی تبدیل شوند.
این فرآیند، در لایه دوم خود به دکترین آمادگی همه‌جانبه (فناوری اِرهاب) منتهی می‌شود؛ جایی که آیه ۶۰ سوره انفال، دستور به تجمیعِ قوّه می‌دهد (وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ؛ و هر چه در توان دارید از نیرو و اسبان ورزیده برای مقابله با آنان آماده کنید، تا به وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید). در نگاه فناوری نرم، این قوّت تنها به معنای انباشت سخت‌افزار نیست، بلکه تولید اقتدار اِدراکی است که با هدف تأثیرگذاری بر محاسبات دشمن و فروپاشی اراده او (قبل از برخورد فیزیکی) طراحی شده است. در لایه عمیق‌تر، فناوری نرم دینی به مدیریت تاب‌آوری و تضاعُف قدرت می‌پردازد. قرآن کریم با استفاده از فناوری‌های شناختی نظیر صبر و ثُبات قدم، ساختار عصبی و روانی مجاهد را به گونه‌ای بازسازی می‌کند که ضریب کارایی او را دَه برابر افزایش می‌دهد. آیه ۶۵ سوره انفال که غلبه بیست نفر بر دویست نفر را نوید می‌دهد (إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ؛ اگر از میان شما بیست نفر شکیبا باشند، بر دویست نفر غلبه می‌کنند)، در واقع تبیین یک فرمول ریاضی در فناوری نرم است؛ فرمولی که در آن ایمان به عنوان یک متغیر کیفی، محدودیت‌های مادی را دور می‌زند و بازدهی سیستم را به شکلی غیرخطی بالا می‌برد. این تحول، با تزریق سَکینه یا همان آرامشِ فعّال در لحظات آشوب (هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ؛ اوست که آرامش را در دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمان خود بیفزایند – آیه ۴ سوره فتح)، مانع از خطاهای محاسباتیِ متعدّد ناشی از ترس و وحشت شده و برتریِ بالای اطلاعاتی، تصمیمی و راهبردی را برای تمامی جبهه های فعال و اثرگذار مقاومت تضمین می‌کند.
در نهایت، وجه تمایز این فناوری نرم با نسخه‌های سِکولار و مادّیِ جنگ روانی، در هسته‌ مرکزی اخلاق‌مدار و فرجام‌شناسی پیروزی نهفته است. قرآن با مرزبانی از حدود الهی و نهی از تجاوز (وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ؛ و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، بجنگید و از حد تجاوز نکنید؛ که خدا تجاوزکاران را دوست نمی‌دارد – آیه ۱۹۰ سوره بقره)، مشروعیتِ نرم تولید می‌کند که خود، بزرگترین ابزار برای جذب قلوب و پیروزی در جنگ روایت‌هاست. از سوی دیگر، با معرفی منطق اِحدَی الحُسنَیَین (قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ؛ بگو: آیا درباره ما جز یکی از دو نیکی [پیروزی یا شهادت] را انتظار می‌کشید؟ – آیه ۵۲ سوره توبه)، بُن‌بست‌های ذهنی را در نبرد از بین می‌برد. این فناوری، مرگ را که بزرگترین ابزار فشار در دست دشمن است، به یک دریچه پیروزی تبدیل کرده و بدین ترتیب، دشمن را با جبهه‌ای مواجه می‌سازد که هیچ نقطه ضعفِ ادراکی برای نفوذ و تسلیم ندارد. بدین ترتیب، آیات مقاومت، منظومه‌ای یکپارچه از فناوری‌های نرم را شکل می‌دهند که قادر است هویت ملّی و دینی را در برابر پیچیده‌ترین حملاتِ شناختی عصر جدید، نفوذناپذیر و پیروز نگاه دارد.

جهت دانلود فایل پی دی اف یادداشت اینجا کلیک کنید.

دکتر مهدی حمزه پور

دانشیار گروه علوم تصمیم و سیستم‌های پیچیده دانشکده مدیریت دانشگاه امام صادق (ع)

مشاور رئیس و رئیس اندیشکده فناوری نرم دانشگاه امام صادق (ع)