به سوی فهم فناوری نرم (66)

ضرورت تاسیسِ دانشکده‌های فناوری نرم

تحول پرشتاب فناوری در قرن بیست‌ویکم، جهان را از یک عصر مبتنی بر فناوری‌های سخت، به عصری مبتنی بر فناوری‌های نرم، علوم نرم و ابزارهای شناختی-اجتماعی وارد کرده است؛ عصری که انسان و سازمان‌ها را در بستر «توانایی‌های ناملموس» بازتعریف می‌کند و ساختارهای مدیریتی، فرهنگی، اقتصادی، دفاعی، اجتماعی و حتی سیاسی را دستخوش دگرگونی‌های بنیادین کرده است. امروز، قدرت کشورها و مزیت سازمان‌ها نه صرفاً در اختیار داشتن فناوری‌های فیزیکی، بلکه در مهارت‌های نرم، مدل‌های ذهنی، الگوهای فرهنگی، سازوکارهای انگیزشی و هوشمندی اجتماعی نهفته است. چنان‌که در مقدمه ترجمه کتاب «فناوری نرم؛تحول جهانی فناوری» به قلم نگارنده آمده است، تمایز اصلی انسان‌ها و سازمان‌ها «مزیت معنوی» است؛ مزیتی که بر بنیان مدل‌های ذهنی و فناوری‌های مرتبط با آن شکل می‌گیرد. این تحول جهانی نشان می‌دهد که فناوری نرم نه یک مفهوم جانبی، بلکه یک پارادایم فناورانه جدید است؛ پارادایمی که ماهیت مدیریت، رهبری، امنیت، آموزش، فرهنگ، نوآوری و حکمرانی را دگرگون کرده است.

از این منظر، فناوری نرم، ظرفیت‌های بی‌بدیلی در تولید قدرت نرم، رقابت‌پذیری فناوری، نوآوری نهادی، صنایع فرهنگی، آینده‌نگاری، حکمرانی داده، پیش‌بینی اجتماعی و توسعه پایدار دارد. جهان امروز، جهانی است که در آن توسعه یکپارچه علوم انسانی، اجتماعی و طبیعی به شکل یک منظومه در هم تنیده در حال وقوع است و بر همین مبنا، مفهوم فناوری از «زمینه محدود» به «زمینه گسترده» و از «فناوری سخت» به «فناوری نرم» تغییر یافته است. در این فضای نوین، دانشگاه‌ها و ساختارهای آموزشی سنّتی دیگر توان پاسخ‌گویی به نیازهای آینده را ندارند. آموزش عالی امروز باید از رویکرد تک‌بُعدی فاصله بگیرد و وارد عرصه‌ای شود که در آن انسان، فناوری، فرهنگ، جامعه، اقتصاد و انسان‌شناسی فناورانه به شکل یک «کُلِّ مرتبط» دیده می‌شوند. بنابراین ضرورت تاسیس دانشکده‌های نسل جدید فناوری نرم نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت راهبردی برای کشور است؛ ضرورتی که اگر به آن بی‌اعتنایی شود، شکاف فناورانه و شناختی ایران با جهان روزبه‌روز بیشتر خواهد شد.

۱. فناوری نرم، نیروی محرک تحوّل آینده

همان‌گونه که در سخن نگارنده در سخن مترجم در کتابِ فناوری نرم؛تحول جهانی فناوری اشاره شده است، فناوری نرم شامل توانایی‌هایی است که عمدتاً ناملموس‌اند اما اثرات عمیق و ساختاری بر جامعه و سازمان‌ها می‌گذارند: توانایی تحلیل رفتار فردی و اجتماعی با داده‌کاوی، طراحی سازوکارهای خودکنترلی، مدیریت افکار عمومی، جلب اعتماد اجتماعی، عملیات روانی، نوآوری نهادی، لابی، شایعه‌پراکنی، ایجاد انگیزش، و حتی طراحی انقلاب‌های رنگین. این‌ها همان موضوعاتی هستند که در جهان امروز منبع اصلی قدرت، رقابت‌پذیری و حکمرانی محسوب می‌شوند. بدون شناخت علمی، آموزشی و پژوهشی این پدیده‌ها، نمی‌توان آینده را ساخت، مدیریت کرد یا حتی فهمید.

۲. خلأ آموزش رسمی و نیاز فوری به تربیت متخصصان حوزه نرم

ایران در سال‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای با پدیده‌هایی مواجه بوده است که ریشه در فناوری‌های نرم دارند: جنگ‌های شناختی و رسانه‌ای، تحولات فرهنگی، فضای مجازی، حکمرانی هوشمند، سیاست‌گذاری اجتماعی، آینده‌پژوهی، امنیت نرم، صنایع فرهنگی، هوش مصنوعی اجتماعی، پدیده‌های رفتاری جمعی و … . اما ساختار دانشگاهی کشور هنوز به‌طور رسمی و منسجم حوزه «فناوری نرم» را به عنوان یک حوزه علمی مستقل به رسمیت نشناخته است. پیامد این خلأ، کمبود شدید متخصص، پژوهشگر و سیاست‌گذار در این حوزه است. برای پر کردن این خلأ، تاسیس دانشکده‌هایی که مأموریت اصلی‌شان تربیت نیروهای متخصص فناوری نرم باشد، کاملاً ضروری است.

۳. دانشکده فناوری نرم؛ ساختاری فراتر از رشته‌های مرسوم

دانشکده فناوری نرم باید یک ساختار میان‌رشته‌ای باشد که حوزه‌های علوم انسانی، علوم اجتماعی، مدیریت، علوم شناختی، هوش مصنوعی، مطالعات فرهنگی، سیاست‌گذاری عمومی، ارتباطات، امنیت، آینده‌پژوهی و اقتصاد را در یک زیست‌بوم واحد گرد هم آورد. زیرا فناوری نرم ذاتاً میان‌رشته‌ای است و نمی‌توان آن را در قالب رشته‌های سنتی محدود کرد. مؤلفه‌هایی که در کتاب «فناوری نرم» توضیح داده شده‌اند—از رقابت‌پذیری نرم و نوآوری نهادی گرفته تا صنعت فرهنگی، آینده‌نگاری نسل چهارم و اقتصاد نرم—همگی نشان می‌دهند که این حوزه در مقیاس جهانی تبدیل به یک رکن اساسی توسعه شده است.

۴. نقش ایران در تحول جهانی فناوری نرم

با توجه به سابقه فرهنگی، تمدنی، دینی و اجتماعی ایران و ظرفیت عظیم اقلیم و ویژگی‌های منحصربه‌فرد فرهنگی ایران می‌تواند یکی از کشورهای پیش‌تاز در توسعه فناوری‌های نرم باشد. اما شرط تحقق این ظرفیت، ایجاد نهادهای علمی و پژوهشی است که این حوزه را به شکل علمی و نظام‌مند پیش ببرند. به تعبیر نگارنده در کتاب مذکور، توسعه فناوری نرم و صنایع وابسته به آن می‌تواند جهشی چشمگیر در مسیر پیشرفت حقیقی فرهنگی و اقتصادی کشور ایجاد کند.

۵. دانشکده‌های فناوری نرم؛ ستون فقرات حکمرانی آینده

جهان جدید، جهان هوشمندی، معنا، ذهنیت، فرهنگ، شناخت و شبکه‌سازی‌های نرم است. آموزش عالی باید خود را با این تحول عظیم هماهنگ کند. دانشکده‌های فناوری نرم می‌توانند مرکز شکل‌گیری نسل جدیدی از مدیران، پژوهشگران، آینده‌پژوهان، سیاست‌گذاران و متخصصانی باشند که قادرند مسائل پیچیده دنیای امروز را درک، تحلیل و مدیریت کنند؛ مسائلی که دیگر با ابزارهای سخت، مهندسی و فنیِ صرف قابل حل نیستند.

جمع‌بندی

با شتاب گرفتن تغییرات جهانی از فناوری سخت به فناوری نرم، و با توجه به تحولات اجتماعی، فرهنگی، رسانه‌ای و فناورانه، تاسیس «دانشکده‌های نسل جدیدِ فناوری نرم» یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای ایران است. این دانشکده‌ها می‌توانند: