هسته سیاست‌گذاری (3)

گزارش سیاستی؛ اثربخشی فناوری نرم در مدیریت پیامدهای زیست‌محیطی و زیرساختی حین جنگ و پساجنگ

1- مقدمه و هدف گزارش

پیامدهای درگیری‌های نظامی فراتر از بحران های انسانی است. تخریب منابع زیست‌محیطی (آلودگی آب و خاک، تخریب اکوسیستم‌ها) و زیرساخت‌های حیاتی (شبکه‌های انرژی، آب، ارتباطات) از پیامدهای بلندمدت و هزینه‌ساز درگیری‌ها محسوب می‌شوند. در حین این بحران ها کمبود داده‌های دقیق، تأخیر در ارزیابی خسارات، و عدم وجود سازوکارهای سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، فرآیند مدیریت بحران و بازسازی را با مشکل مواجه می‌سازد. فناوری نرم به‌عنوان مجموعه‌ای از دانش‌ها، ابزارها و روش‌های مدیریتی، پتانسیل بالایی برای غلبه بر چالش‌های فوق دارد. اثربخشی این فناوری در محورهای پایش و رصد هوشمند، تحلیل جامع خسارات، سیاستگذاری مبتنی بر داده است. در نتیجه این گزارش با هدف ارائه یک چارچوب اجرایی، سیاست‌مدارانه و مبتنی بر داده برای مدیریت، پایش و جبران پیامدهای زیست‌محیطی و زیرساختی ناشی از درگیری‌ها و سنجش اثربخشی به‌کارگیری «فناوری نرم» در مدیریت این پیامدها تنظیم شده است. محتوای گزارش برای مسئولان سطوح ملی، مدیران بحران، نهادهای برنامه‌ریزی، سازمان‌های زیست‌محیطی و دستگاه‌های مرتبط با بازسازی تدوین شده است. در بخش‌های آتی، به بررسی راهکارها و نتایج عملیاتی حاصل از به‌کارگیری رویکردهای داده‌محور و مدیریتی در مواجهه با خسارات ناشی از درگیری‌ها پرداخته می‌شود.

2- ضرورت و اهمیت موضوع

در حال حاضر درگیری‌ها نظامی علاوه بر آسیب های انسانی اغلب موجب تخریب زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی، آب و فاضلاب، آلودگی هوا، خاک و منابع آب، آسیب به اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی، اختلال در خدمات شهری و سلامت محیطی میگردد. این پیامدها می‌توانند روند بازسازی، تولید، امنیت محیطی و مدیریت منابع را طی سال‌ها تحت تأثیر قرار دهند. بخش قابل‌توجهی از خسارات به دلیل نبود نظام‌های پایش، تحلیل و سیاست‌گذاری مبتنی بر داده، تشدید می‌شود. استفاده از فناوری نرم می‌تواند این شکاف را برطرف کند.

3- جایگاه کلیدی فناوری نرم

فناوری نرم شامل مجموعه‌ای ازسامانه‌های داده‌محور، ابزارهای تحلیل، مدل‌سازی و پیش‌بینی، چارچوب‌های مدیریتی، استانداردهای پایش، سازوکارهای سیاست‌گذاری، سامانه‌های ارتباطی و داشبوردهای اطلاعاتی است. این فناوری‌ها زیربنای مدیریت علمی و شفاف بحران هستند و امکان تصمیم‌گیری سریع، مستند و کم‌خطا را برای مسئولان فراهم می‌کنند.

4- حوزه‌های اولویت‌دار اقدام

1-4- پایش و رصد هوشمند (Immediate Monitoring)

نیاز فوری ایجاد شبکه یکپارچه پایش شامل تصاویر ماهواره‌ای، سنسورها، پهپادها و داده‌های میدانی برای رصد آلودگی‌ها، تخریب زیرساخت‌ها، تغییرات اکولوژیک است که میتواند از طریق تهیه نقشه لحظه‌ای از مناطق آسیب‌پذیر و آسیب دیده ایجاد گردد.

خروجی مورد انتظار برای مسئولان شامل نقشه تصمیم‌گیری (Decision Map)، شناسایی نقاط بحرانی و هشدارهای پیش‌دستانه است.

2-4- تحلیل فنی و شناسایی خسارات (Damage Assessment)

برای این امر اقدامات کلیدی همچون مدل‌سازی آلودگی‌ها و انتشار آن‌ها، تحلیل آثار مستقیم و غیرمستقیم بر سلامت، اقتصاد و محیط و بررسی آسیب‌پذیری زیرساخت‌هانیاز است این اقدامات کاربرد های سیاستی مهمی مانند تعیین اولویت بازسازی، تخصیص هدفمند منابع و کاهش هزینه‌های بلندمدت را به دنبال دارد.

3-4- سیاست‌گذاری مبتنی بر داده (EvidenceBased Policy)

این نوع سیاستگذاری با تلفیقی از فناوری سخت و فناوری نرم خروجی‌های قابل اجرا برای ارزیابی خسارت، شاخص‌های سنجش بازسازی و چارچوب نظارتی برای جلوگیری از تکرار آسیب را فراهم می آورد.

4-4- رسانه ای سازی

رسانه‌ای‌سازی یکی از مهم‌ترین اجزای مدیریت علمی بحران است؛ زیرا بدون تولید، سازمان‌دهی و انتشار درست داده‌ها، امکان جلب توجه نهادهای مسئول، شکل‌گیری مطالبه‌گری عمومی و پیگیری سازوکارهای حقوقی و بین‌المللی وجود ندارد. در این میان، فناوری نرم می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در حرفه‌ای‌سازی فرایند رسانه‌ای‌سازی ایفا کند. فناوری نرم امکان ثبت و مستندسازی دقیق پیامدهای زیست‌محیطی و زیرساختی را فراهم می‌کند. یکی دیگر از مزیت‌های فناوری نرم، توانایی پردازش داده‌های پیچیده و تبدیل آن‌ها به محتوای ساده‌شده و قابل‌درک برای گروه‌های مختلف است. در نهایت وقتی داده‌ها به‌صورت ساخت‌یافته و مستند رسانه‌ای شوند افکار عمومی نسبت به پیامدهای زیست‌محیطی و زیرساختی حساس‌تر می‌شود و امکان انحراف روایت‌ها کاهش می‌یابد.

5- سیاست‌های پیشگیرانه پیش از جنگ و حین درگیری

5-1- سامانه ملی پیش‌بینی ریسک

این سامانه باید شامل مدل‌های تشخیص نقاط آسیب‌پذیر، مدل پیش‌بینی انتشار آلودگی‌ها و ارزیابی لحظه‌ای خطوط حیاتی باشد که از طریق نقشه لحظه‌ای تهدیدها با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، پهپادهای غیر نظامی و رصدگر و شبکه سنسورهای محیطی به دست آید. کاربرد این سامانه پیشگیری از تخریب بیشتر، تصمیم‌گیری سریع و کم‌خطا برای عوامل اجرایی و تصمیم گیر است.

2-5- حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی

پیش از جنگ و حین درگیری زیساخت های کشور باید مقاوم‌سازی گردند. همچنین پراکندگی جغرافیایی تأسیسات کلیدی و طراحی مسیرهای جایگزین خدمات حیاتی از مواردی پیشگیرانه برای حفاظت بیشتر از زیرساخت ها هستند.

6- سیاست‌های اجرایی پساجنگ

در دوران پسا جنگ که کشور دچار ثبات و آرامش نسبی می‌گردد زمان پرداختن به دو امر مهم میباشد؛ بازسازی و پیگیری همزمان جبران عادلانه خسارت از نیروی متجاوز. برای این امر ابتدا نیاز است بانک جامع داده خسارات برای ثبت ساختارمند خسارات زیست‌محیطی و زیرساختی ایجاد گردد. همچنین استانداردسازی فرمت داده‌ها با قابلیت به‌روزرسانی منظم که قابل ارائه به نهادهای نظارتی و بین‌المللی باشد.

1-6- پاکسازی و بازسازی

1-1-6- ازیابی علمی و جداگانه آثار زیست‌محیطی

برای پاکسازی هدفمند و طراحی برنامه های کم‌هزینه و اثرگذار در محیط زیستی که حین جنگ آلوده گردیده است ابتدا نیاز به سنجش آلاینده‌ها، ارزیابی کیفیت خاک، آب و هوا، شناسایی کانون‌های آلودگی خطرناک است تا اینگونه سیاست‌گذاری های کاربردی برای پاکسازی محیط زیست ایجادگردد.

6-1-2- بازسازی پایدار و مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها

پس از جنگ بازسازی بناها و محیط تخریب شده باید بر پایه استانداردهای مقاوم‌سازی، اصلاح شبکه آب، برق و حمل‌ونقل، احیای فضاهای سبز و مناطق آسیب‌دیده باشد. نتیجه اجرایی این اقدامات افزایش تاب‌آوری ملی و کاهش آسیب‌پذیری در بحران‌های آینده است.

2-6- سازوکارهای جبران خسارات در سطح جهانی

این سازو کارها شامل دو مورد مستندسازی و چارچوب حقوقی است که جزئیات آنها به طور کامل در زیر بررسی شده است.

1-2-6- مستندسازی استاندارد و دارای قابلیت راستی‌آزمایی‌ با بهره‌گیری از پروتکل‌های بین‌المللی پایش، تحلیل‌های GIS[1] وگزارش‌های قابل ارائه به نهادهای جهانی.

6-2-2- چارچوب حقوقی مبتنی بر داده

برای انجام هر کار حقوقی در راستای جبران خسارت نیازمند گزارش‌های شفاف، مدل‌سازی دقیق ارتباط عامل و پیامد، مدارک فنی قابل استناد، فعالیت رسانه‌ای مستمر و دیپلماسی فعال هستیم. که باید با اتکاء به این ابزارها گزارش های تخصصی مستقل با استفاده از استانداردهایUNEP، WHO، ISO برای ارائه به سازمان‌های مالی و زیست‌محیطی تهیه شود تا در نهایت به جبران عادلانه خسارت و همکاری‌های منطقه‌ای برای ترمیم اکولوژیک، جبران خسارات زیرساختیو عدم تکرار اینگونه موارد گردد.

7- جمع‌بندی اجرایی

مدیریت پیامدهای زیست‌محیطی و زیرساختی درگیری‌ها نیازمند داده دقیق، تحلیل قابل اعتماد، سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، سازوکارهای نظارت مستمراست که فناوری نرم ابزار اصلی برای تحقق این اهداف است. اجرای چارچوب این گزارش می‌تواند هزینه‌های بازسازی را کاهش دهد؛ همچنین سرعت احیای خدمات حیاتی را افزایش دهد؛ تاب‌آوری زیرساخت‌ها و اکوسیستم را تقویت کند و در نهایت زمینه همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی را جهت جلوگیری و جبران عادلانه خسارت فراهم سازد.

پی‌نوشت: این گزراش خلاصه سیاستی سلسله یاداشت های «فناوری نرم؛ کلید مدیریت پیامدهای زیست‌محیطی و زیرساختی در جنگ‌ها» و «سیاست‌گذاری‌های هوشمند برای جبران خسارات زیست‌محیطی و زیرساختی در دوره پساجنگ با تکیه بر فناوری نرم» است که توسط نویسنده این متن در هسته سیاست‌گذاری اندیشکده فناوری نرم تهیه شده است.